ΙΣΤΟΡΙΚΗ   ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Στην περιοχή που σήμερα απλώνεται ο πολυάνθρωπος δήμος της Γλυφάδας με τις επαύλεις, τις πολυκατοικίες, τα πολυτελή ξενοδοχεία και τις οργανωμένες εγκαταστάσεις αναψυχής και παραθερισμού, εκτεινόταν στην αρχαιότητα ο Δήμος της Αιξωνής. Η περιοχή είχε έντονο αγροτικό χαρακτήρα ως τα τέλη του περασμένου αιώνα. Ονομαστή ήταν η Αιξωνή για τη νοστιμιά ενός είδους ψαριού, της Αιξωνικής Τρίγλης, που αλιευόταν στη θάλασσά της. Η αλιεία και οι γεωργικές καλλιέργειες ήταν οι βάσεις της οικονομικής άνθησης της περιοχής, που υπήρξε από τους πλουσιότερους δήμους της Αθήνας.

ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΔΗΜΟΥ                                                         

Ο μεγάλος αττικός δήμος της Αιξωνής ανήκε, σύμφωνα με τη διαίρεση του Κλεισθένη, στην παραλιακή τριττό της Κεκροπίδος φυλής. Ο αρχαίος γεωγράφος Στράβων (67 π.Χ. - 23 μ.Χ.) περιγράφοντας τους δήμους της δυτικής Αττικής με τη σειρά από το Φάληρο ως το Σούνιο, αναφέρει την Αιξωνή μεταξύ του Αλιμούντος και των Αλών Αιξωνίδων.

Με βάση αυτά τα στοιχεία είναι δυνατό να υπολογιστεί περίπου η έκταση του δήμου της Αιξωνής, αν και τα όριά του δεν έχουν προσδιοριστεί με ακρίβεια. Το όρος του Υμηττού και η θάλασσα αποτελούσαν οπωσδήποτε τα φυσικά του όρια αντίστοιχα προς τα ανατολικά και τα δυτικά. Το βόρειο όριό του ακολουθούσε μάλλον κάποιο από τα μεγάλα ρέματα του Υμηττού, που αρχίζουν από τη θέση «Γυρισμός» και καταλήγουν στη θάλασσα κοντά στο Ελληνικό. Το νότιο όριό του πρέπει, εφόσον κατά το Στράβωνα η Αιξωνή έφτανε απέναντι από την Υδρούσσα, να περιλάμβανε και τμήμα της σημερινής Βούλας. Εδώ, πάλι κάποιο φυσικό όριο, όπως η κοίτη ενός από τα ρέματα του Υμηττού κάπου μεταξύ Βούλας και Άνω Βούλας, θα αποτελούσε το σύνορο με το γειτονικό δήμο των Αλών Αιξωνίδων.

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ                                                                           

Η περιοχή της Αιξωνής κατοικήθηκε, σύμφωνα με τις ενδείξεις, σε όλες τις περιόδους της αρχαιότητας, από την προϊστορική εποχή ως τα βυζαντινά χρόνια.

Η χερσόνησος της Πούντας περιλαμβάνεται στις θέσεις της Αττικής που κατοικήθηκαν στα νεολιθικά χρόνια (6000 - 2800 π.Χ.) αν και δεν είναι γνωστά κτιριακά λείψανα αυτής της περιόδου.

Στην πρωτοελλαδική εποχή (2800 - 2000 π.Χ.) ανήκει τάφος που βρέθηκε κοντά στην παραλία στα νότια της Πούντας. Φαίνεται ότι κάπου εκεί υπήρχε παραθαλάσσιος πρωτοελλαδικός οικισμός με το νεκροταφείο του.

Βέβαιη θεωρείται η ύπαρξη (1) μυκηναϊκού οικισμού, στον οποίο πρέπει να ανήκε νεκροταφείο της υστεροελλαδικής ΙΙΙ Β-Γ περιόδου (1300-1150 π.Χ.), που αποκαλύφθηκε (2) στην Αλυκή, στα ανατολικά της Πούντας. Κτίσματα των μυκηναϊκών χρόνων είχαν καταγραφεί παλαιότερα σε ύψωμα πάνω από τον Αγ. Νικόλαο, στις πλαγιές του Υμηττού, στα αριστερά της χαράδρας του «Γυρισμού». Τα λείψανα αυτά δεν εντοπίστηκαν σε νεότερες έρευνες. Η Αιξωνή θεωρείται ότι αποτελούσε τη δωδέκατη πόλη του Θησέα, της οποίας το όνομα είχε παραλειφθεί από το σχετικό κατάλογο του Φιλοχόρου, που διασώζει ο Στράβων.

Αγγεία της γεωμετικής περιόδου (9^ος - 8^ος αι. π.Χ.), που βρέθηκαν στην Αλυκή μαζί με τα μυκηναϊκά, δείχνουν ότι η κατοίκηση συνεχίστηκε χωρίς διακοπή και μετά το τέλος της Εποχής του Χαλκού.

Κατά τους αρχαϊκούς (7^ος-6^ος αι. π.Χ.) η Αιξωνή φαίνεται ότι παρουσίαζε τη μορφή αγροτικής κοινότητας. Προς το τέλος του 6^ου αι. π.Χ. οι Αιξωνείς, παρακινημένοι μάλλον από την αγροτική πολιτική του Πεισιστράτου, ξεχέρσωσαν και καλλιέργησαν εντατικά τα κτήματά τους.

Κέντρο του οικισμού στους κλασικούς χρόνους γίνεται η περιοχή του Πυρναρί, όπου έχουν αποκαλυφθεί τα περισσότερα λείψανα κατοικιών αυτής της περιόδου. Από εκεί, δίπλα στον Αγ. Νικόλαο, περνούσε η αρχαία οδός προς το Σούνιο, διασχίζοντας το κέντρο του αρχαίου δήμου. Κατά μήκος της εκτείνονταν αξιόλογα κλασικά νεκροταφεία με επιβλητικά ταφικά μνημεία. Ο πληθυσμός, λοιπόν, είχε συγκεντρωθεί στο εσωτερικό, αλλά ποτέ δεν εγκαταλείφθηκε η παραλία, γιατί εκεί βρισκόταν το λιμάνι των Αιξωνέων (στον όρμο προς Β. της Πούντας).

Κατά τη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίοδο ο οικισμός απλώθηκε ή μετακινήθηκε προς την περιοχή της Πούντας, όπως δείχνουν σημαντικά οικοδομικά λείψανα των μεταχριστιανικών χρόνων.

Από την αρχαιότητα ως τα τέλη του περασμένου αιώνα η περιοχή της Αιξωνής είχε διατηρήσει τον αγροτικό της χαρακτήρα. Ως το 1830 η έκταση της σημερινής Γλυφάδας ήταν δύο συνεχόμενα τουρκικά τσιφλίκια οχτώ και δύο ζευγαριών και περιλάμβανε την περιοχή από το Χασάνι ως τη Βούλα και από το δρόμο Αθηνών - Βάρης (στους πρόποδες του Υμηττού) ως τη θάλασσα.

Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ                                                                                     

Τα πρώτα σπίτια εμφανίζονται μετά το 1920 και λίγο αργότερα αρχίζει η τουριστική εκμετάλλευση της όμορφης παραλίας, ενώ η περιοχή έχει ήδη από τις αρχές του 20ου αι. μετονομαστεί σε Γλυφάδα, από κάποια πηγάδια με γλυφό νερό που υπήρχαν παλιότερα. Μια σύγχρονη λουτρόπολη αναπτύσσεται με γοργό ρυθμό.

Το 1926 η περιοχή, που ως τότε ανήκε στην κοινότητα Μπραχαμίου, αποσπάται σε ανεξάρτητη Κοινότητα. Το διάταγμα της «αρχικής αναγνωρίσεως της Κοινότητας Γλυφάδος» είχε ημερομηνία 25.11.1926 και δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Το 1943 επέρχεται διοικητική μεταβολή με το Νόμο 239/43, οι κοινότητες Γλυφάδας και Ελληνικού καταργούνται και στη θέση τους δημιουργείται ο Δήμος Ευρυάλης με έδρα το συνοικισμό «Γλυφάδας».

Δύο χρόνια αργότερα με αναγκαστικό νόμο ο Δήμος Ευρυάλης μετονομάζεται σε Δήμο Γλυφάδας. Έτσι καθιερώνεται η σημερινή του ονομασία. Με τον ίδιο νόμο αποσπάστηκε από τη Γλυφάδα και ανασυστάθηκε η κοινότητα Ελληνικού.

Αποσπάσματα από το βιβλίο «ΓΛΥΦΑΔΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΑ» της ΕΛΕΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ - ΚΟΝΣΟΛΑΚΗ

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΤΟ  ΠΥΡΝΑΡΙ                                          

Η παλιά εκκλησία του Αγ. Νικολάου στο Πυρναρί είναι μικρή μονόκλιτη βασιλική, διαστάσεων 3,80Χ5 μ., με ημικυκλική αψίδα. Έχει υποστεί τόσες μετασκευές και αλλοιώσεις που σήμερα έχει χάσει πια τις αναλογίες και την αρχική της εμφάνιση.

Κατά την άποψη των αρχαιολόγων R. LOPER και A. MILCHHOFER, η βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου είχε κτιστεί στο κέντρο του αρχαίου Δήμου της Αιξωνής, δίπλα Δε από αυτήν περνούσε η αρχαία οδός προς το Σούνιο, η οποία διέσχιζε το κέντρο του αρχαίου δήμου. Θεωρείται πολύ πιθανό ότι πήρε τη θέση κάποιου αρχαίου ιερού, ακολουθώντας τη γενικότερη συνήθεια των χριστιανών να κτίζουν ναούς πάνω στα ερείπια των ειδωλολατρικών ναών.

Στο εσωτερικό της σώζεται μεταγενέστερος ζωγραφικός διάκοσμος και τα τελευταία χρόνια στο νότιο τοίχο της, πάνω σε μαρμάρινη πλάκα, ανακαλύφθηκε η εξής ενδιαφέρουσα επιγραφή :

«Ναός Αγίου Νικολάου εξ ερειπίου εγερθείς το 1877 υπό Θεοδώρου Κομνηνού, υιού Χ(ατζή) κάλφα του ανωκοδομήσαντος τον εν Ιεροσολύμοις εμπρησθέντα Ναόν της Αναστάσεως το 1810».

Από τις σημειώσεις της Γιαννοπούλου - Κονσολάκη στο βιβλίο «ΓΛΥΦΑΔΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΑ».                                  

Η ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΗΣ ΓΛΥΦΑΔΑΣ                            

Τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής της Γλυφάδας βρίσκονται μέσα στον περιφραγμένο αρχαιολογικό χώρο, δίπλα στο κέντρο «Αστέρια», μεταξύ της παραλιακής Λεωφόρου και της ακτής που παλιά αποτελούσε το λιμάνι της Αιξωνής. Βρέθηκαν τυχαία το 1927 κατά τη διάρκεια ανασκαφής τάφων από τον Ν. Κυπαρίσση και ερευνήθηκαν από τον Αν. Ορλάνδο.

Η βασιλική χρονολογείται από τα τέλη του 5^ου αι. μ.Χ. Είναι τρίκλιτη, με ημικυκλική αψίδα και νάρθηκα. Το σχήμα της, σχεδόν τετράγωνο (εξωτερικές διαστάσεις 17,50 Χ 15,75 μ.) γεγονός σπάνιο για τον ελλαδικό χώρο, θυμίζει μάλλον ανατολικά πρότυπα, όπως τις βασιλικές της βόρειας Συρίας και του β’ μισού του 5^ου αι. μ.Χ.

Ο νάρθηκας είχε μία εξωτερική θύρα στη δυτική του πλευρά και επικοινωνούσε με τον κυρίως ναό από κεντρικό άνοιγμα, με δύο κολόνες ανάμεσα σε παραστάδες («τρίβηλο»), και από δύο μικρότερες πλαϊνές εισόδους (μία προς το βόρειο και μία προς το νότιο κλίτος). Το δάπεδό του ήταν στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες. Σε νεότερη οικοδομική φάση κατασκευάστηκαν αριστερά και δεξιά της κεντρικής εισόδου δύο παράλληλοι τοίχοι, που πάτησαν πάνω στο δάπεδο του νάρθηκα και περιόρισαν το χώρο του στο πλάτο του μεσαίου κλίτους.

Ο κυρίως ναός χωριζόταν σε τρία κλίτη με δύο κιονοστοιχίες που είχαν η καθεμιά πέντε αράβδωτες κολόνες, εναλλάξ από άσπρο και μπλέ μάρμαρο, ώστε να δημιουργείται χρωματική αντίθεση.

Βρέθηκαν μόνο μία κολόνα ακέραιη (ύψους 2,65 μ.) και θραύσματα μερικών άλλων. Οι βάσεις τους, που σώζονταν όλες στη θέση τους, ήταν κωνικές, από άσπρο μάρμαρο. Τα κιονόκρανα ήταν, επίσης, κωνικά, από άσπρο κυκλαδίτικο μάρμαρο, και είχαν χωριστό επίθημα, σε σχήμα ανάποδης πυραμίδας με στρογγυλεμένες επιφάνειες, χωρίς καμία διακόσμηση. Η κιονοστοιχία δεν είχε δεύτερο όροφο και τα διαστήματα ανάμεσα στις κολόνες γεφυρώνονταν με τόξα.

Η οροφή πρέπει να ήταν ξύλινη, γιατί οι εξωτερικοί τοίχοι δεν ήταν αρκετά ισχυροί για να στηρίζουν μια θολωτή στέγη.

Το κεντρικό κλίτος είχε πλάτος 6,80 μ., δηλαδή σχεδόν διπλάσιο από τα πλαϊνά (3,50 μ.). Το δάπεδό του ήταν στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες, μπλέ και άσπρες.

Διατηρούσε τέσσερις τετράγωνες εγκοπές στα σημεία όπου στηρίζονταν τα πόδια της πρώτης Αγίας Τράπεζας. Στην ανασκαφή βρέθηκε μεγάλο θραύσμα από τη μαρμάρινη πλάκα της Αγίας Τράπεζας, που ήταν διακοσμημένη στην εξωτερική της όψη με ανάγλυφο λέσβιο κυμάτιο (μάλλον επρόκειτο για αρχαίο μαρμάρινο μέλος που είχε ξαναδουλευτεί).